Табаарыстара ытыктаан “Профессор” диэн ааттыыллара
Александр Егоровичтыын мин Манчаары Баһылай аатынан төрүт көрүҥнэргэ Өрөспүүбүлүкэтээҕи кииҥҥэ үлэлии сылдьан билсибитим. Мас тардыһыытын күрэхтэһиилэригэр мэлдьи сылдьар буоламмын, мадьынылары, кинилэр тренердэрин өрүү кэтээн көрөбүн. Ким хайдах күрэхтэһэрэ, тугу ситиһэрэ кини тренериттэн тутулуктаах. Томпо уолаттара ол кэмнэргэ Дьокуускайга кэлэн, бэйэлэрин ааттарын дорҕоонноохтук биллэрбиттэрэ. Ол курдук, кини үөрэнээччилэрэ Семен Атаков, Алеша Протодьяконов, Альберт Гурьев, Стас Сыромятников, Иван Колесов, Иван Сыромятников өрөспүүбүлүкэ таһымыгар ситиһиилээхтик киирсибиттэрэ. Александр Егорович улуус хамаандатын салайан, Томпо аатырбыт мадьыныларын Дмитрий Саввины, Сергей Фролкины, Семен Атаковы, Ирина Севрюгу улахан күрэхтэһиилэргэ бэлэмниирэ. Бу Александр Харитонов сүүрбэччэ сыллаах үлэтин үтүө түмүктэрэ.
Александр олус аламаҕай, кэпсэтинньэҥ киһи этэ, мэлдьи үөрэ-көтө сылдьара, сороҕор дьээбэлэнэн, күлэрбит-үөрэрбит. Кини үгүһү билэрэ-көрөрө, ханнык баҕарар боппуруоска кэпсэтиини көҕүлүүрэ. Табаарыстара кинини ытыктаан, “Профессор” диэн ааттыыллара.
Мин “Модун” спорткомплекска үлэлиир буоламмын, күрэхтэһиилэргэ баран-кэлэн иһэн, булгуччу киирэ кэпсэтэн, сонуннары сэһэргээн ааһара. Ол сылдьан, биирдэ миэхэ өрө көтөҕүллэн киирбитэ:
“Петрович, эн кэллиэксийэньиэр этиҥ дии? Эйиэхэ кэһиилээхпин”, — диэн балайда элбэх манньыаты остуолбар кутан кэбиспитэ. Онон мин кэллиэксийэбэр бэртээхэй эбиллии оҥорбута.
Онтон 2016 сылга кэлэн, “Мас тардыһыытын историятын туһунан кинигэ бэлэмнии сылдьабын, ону бэчээккэ бэлэмниирбэр көмөлөс” диэбитигэр, мин үөрүүнэн сөбүлэспитим. Бу норуокка улаханнык кэрэхсэнэр, ол кэмҥэ бүттүүн Россияҕа, ону ааһан аан дойдуга сэҥээриини ылан эрэр саха төрүт көрүҥүн туһунан бастакы улахан кээмэйдээх, киэҥ хабааннаах кинигэ буолбута. Мин сөҕөбүн, ыраах улууска олорон, ким да сорудаҕа, үбүлээһинэ суох бэйэтин сүрэҕин баҕатынан кини үгүс-элбэх дьону кытта кэпсэтэн, кинилэри бэйэтин тылыгар киллэрэн – ахтыы, хаартыска бөҕө хомуйан (суруйар дьон билэллэр – кинигэ таһаараары ахтыы хомуйар хайдах курдук уустугун), ону аттаран туруоран, миэхэ бэлэм кинигэ матырыйаалын аҕалан биэрбитэ. Онон “Тэбилик мастан кыырайан” кинигэ бэрт түргэнник бэлэмнэнэн, 2017 сылга күн сирин көрбүтэ. Уонна тутатына спорт эйгэтин дьонугар сэҥээриини ылбыта. Бу кинигэҕэ 150-ча Саха сирин номоххо киирбит күүстээхтэрин, аныгы кэм мадьыныларын, тренердэр, тэрийээччилэр биографиялара, ахтыылара киирбиттэрэ. Инньэ гынан, мас тардыһыытын дьиҥнээх энциклопедията буолбута.
Киирии тылыгар Александр Егорович маннык суруйбута:
“Бу кинигэҕэ ааспыт үйэ 90-с сылларыттан саҕаламмыт хамсааһыннаах мас тардыһыы бастакы хардыылара, оччотооҕуга күннээн-күөнэхтээн ааспыт мадьынылар күүрээннээх кыайыылара-хотуулара кэпсэнэр, ол кэмҥэ көмө-тирэх буолбут салайааччылар, тэрийээччилэр ахтыллаллар, көрөөччү киэҥ араҥатын сэҥээрдибит дуорааннаах түһүлгэлэр тустарынан суруллар. Бэйэлэрин кэмнэригэр дорҕоонноох кыайыылары ситиспит спортсменнарбыт бэйэни харыстаммат хорсун быһыылара үйэттэн үйэҕэ кэлэр кэнэҕэски урааҥхай саха ыччатыгар сэҥээриллэр сэһэн, кэрэхсэнэр кэпсээн буолан, Саха сирин спордун историятыгар хааллын диэн санааттан сурулунна”.
Онтон бу үйэлээх үлэтин туомтуу тардан, маннык эппитэ кэрэхсэбиллээх:
“Ааспыт сыллаахха «Ветеран мадьынылар» диэн ватсап бөлөххө наһаа киэҥ кэпсэтии тахсыбыта, онно кырдьаҕастар биһиги мас тардыһыыга күннээн-күөнэхтээн ааспыт кэммит кумааҕыга эрэдьиэстэммэккэ хаалла диэн муҥатыйа соҕус санаа атастаспыттарын хайдах эрэ хомойо санаан ааспытым. Кырдьык даҕаны, кинилэр сыраласпыт сыралара, килбиэннээх кыайыылара үтүмэн үгүс сыл сууйан, кэлэр көлүөнэҕэ кэпеээн буолбакка, умнуллан-тэмниллэн сүтэн хаалыахтара диэн өй-caнaa үүйэ-хаайа туппута. Этэргэ дылы, суруллубуту сүгэнэн да суорбаккын…
Бу суруйа сылдьан, биири ордук бэлиэтии көрдүм: биһиги кырдьаҕас мадьыныларбыт үксүлэрэ аһары сэмэйдэр, баары да кыбыстан ситэри эппэт уонна оҥоһуллубуту да толору кэпсэммэт айылгылаахтар эбит. Адьас мэлийиэх киһини, хата, улуустарыгар ыалдьар биирдиилээн дьон көмөлөһөн абыраатылар: Тааттаттан Петр Стрекаловскай, Мэҥэ Хаҥаластан Дмитрий Шарин уонна Эдуард Харитонов, Хаҥаластан Василий Олесов уонна Антон Адамов, Амматтан Афанасий Владимиров, Чурапчыттан Егор Капитонов, о.д.а. төһө күүстэрэ тиийэринэн көмө-ньыма буолбуттарыгар барҕа махталбын этэбин.
Түмүктээн эттэххэ, 90-с сылларга мас тардыһыы балысханнык сайдыыта биһиги кэммит мадьыныларыгар күннээҕи чуҥкук биир күрүс олохтон тэйитэн, харахпыт далын кэҥэтэн, үгүс-элбэх үөрүүлэри, кынаттаах кыайыылары, сир-сир аайы үтүмэн доҕоттору, сороҕор хомолтону да өлгөмнүк бэлэхтээбитэ. Онон киниэхэ, саханы саха дэтэр умсугутуулаах оонньууга – Mac тардыһыыга – махталлара муҥура суох! Уонна өбүгэбит барахсан эт мэйиитинэн айан таһаарбыт дэгиттэр спордун көрүҥүнэн, мас тардыһыынан, эдэр ыччаты утумнаахтык эрчиллэргитигэр ис сүрэхтэриттэн ыҥыраллар – Олимп чыпчаалыгар дабайар аартык айаҕа аһаҕас”.
Бу тылларга Александр Егорович дьүһүнэ-дьүһүлэ арылыччы көстөр – мас тардыһыытын муҥура суох таптыыра, өбүгэлэрин мындыр оонньууларын кэлэр көлүөнэлэргэ энчирэппэккэ тиэрдэр ыллыктаах баҕа санаата, ыччаппытын күүс-уох, өй-санаа өттүнэн дэгиттэр дьон буолан тахсалларыгар дьулуһуута!
Мин Дьокуускайга уруккаттан билэр уопсастыбанньыктарым Капиталина Алексеевалыын уонна кини кыыһа Катерина Кларктыын “Антирак: поддержка выживших” диэн искэн ыарыылаахтарга көмө оҥорор бөлөх тэрийбиппит. Онон Саша ыалдьыбытын истэн, бөлөхпүтүгэр киирэн, бэйэтин курдук дьылҕалаахтары кытта билсиһэн, кэпсэтэн, тустаах идэлээх, үрдүк таһымнаах быраастар сүбэлэрин-амаларын ылан туһаналларын туһунан кэпсээбитим. Ыарыытын баалатан кэбиспит буолан, Александр бөлөххө киирэн кылгас кэм сылдьыбыта…
Владислав КОРОТОВ, спортивнай суруналыыс, доҕоро.
Бу сигэнэн мин тус саайтпар киирэн, А.Е. Харитонов биографиятын, уонна да үгүс атын спортсменнар, тренердэр, физкултуура учууталларын, тэрийээччилэр олохторун, ситиһиилэрин кытта билсиэххитин сөп: