Социальнай ситимнэринэн, “Кыым”, “Саха сирэ” хаһыаттарынан тарҕаммыт биир идэлээҕим, доҕорум Геннадий Бечеряков суруйууларыгар харда. Геннадий Петрович суруйуутун туспа суон суругунан бэлиэтээтим.
Олунньу саҥатыгар буолан ааспыт “Хаҥалас хапсаҕайа” норуоттар ыккардыларынааҕы күрэхтэһии түмүктэрин саха дьоно көхтөөхтүк дьүүллэспитэ. Сорох айхаллыыр, сорох “Олох иэдэйбиппит, омуктар бэйэлээх бэйэбит көрүҥмүтүгэр хаардыы хааман, саха бөҕөстөрүн буор сирэйдээн бардылар” диэн муҥатыйар, онтон сорохтор төрүт даҕаны “Туора урдустар төрүт тустуубутун хапсаҕайбытын илдьэ бардылар” диэн суланаллар. Ол эрээри, хапсаҕай – мал да харчы да буолбатах, таптаабыт киһи сиэбигэр уктан илдьэ барар кыаҕа суоҕун бары дьэҥкэтик өйдүүбүт.
Онтон бу саха төрүт көрүҥүн долгутар үгүс ыйытыктарга бэйэтин санаатын биир идэлээх табаарыһым, СӨ үтүөлээх суруналыыһа Геннадий Бечеряков соцситимнэргэ суруйбутун улаханнык сэҥээрдим (ааспыт сэттиэлэҕэ ол суруйууну доҕорбут, эмиэ СӨ үтүөлээх суруналыыһа Федор Рахлеев “Кыым” хаһыакка таһаарбыта). Геннадий Петрович билигин “Аар тайҕа” диэн булчуттарга, саха эр дьонугар туһуламмыт хаһыаты таһаарар, биһиги кинини Петр Павловтыын “Дьулурҕан” хаһыакка бииргэ үлэлээбит, саҥа үйэ саҕаланыытыгар спорду утумнаахтык сырдаппыт суруналыыс быһыытынан билинэбит. Кини бэрт киэҥ хабааннаах, хапсаҕай сайдыытыгар, бүгүҥҥү туругар уонна инникитигэр бэйэтин санааларын этэр ыстатыйата киэҥ сэҥээриини ылла. Мин Геннадий Петровиһы спорт эйгэтигэр үлэлии кэлиэхпиттэн чугастык билсэбин, кини үлэтин эмиэ билэбин.
Бэйэм туспунан эттэххэ, быйыл саас спорт суруналыыстыкатыгар кэлбитим үйэ чиэппэрэ – бүтүн 25 сылын туолар, ол кэмтэн 20 сылын Манчаары Баһылай аатынан саха төрүт көрүҥнэрин сайыннарар өрөспүүбүлүкэтээҕи Киинигэр үлэлээн кэллим. Ол тухары мас тардыһыытын, хапсаҕайы, атын да сахалыы көрүҥнэри сырдатыынан дьарыктанным. Бу көрүҥнэргэ буолар үгүс күрэхтэһиилэргэ сырыттым, спортсменнары, тренердэри кытта элбэхтик кэпсэтэн, анаан үөрэттим, саха көрүҥнэригэр балайда кинигэни таһаардым. Уонна хапсаҕай, мас тардыһыы Арассыыйа, аан дойду таһымыгар тахсарыгар туһуламмыт тэрээһиннэргэ үксүгэр тус бэйэм кыттан, бу көрүҥнэр туруктарын ис иһиттэн билэбин. Онон ытыктыыр табаарыһым суруйуутугар бэйэм билэрбинэн хоруйдаһарга холонуом.
Бастаан хапсаҕай саҥа үйэҕэ хайдах сайдан кэлбитин туһунан кылгастык билиһиннэриим.
2003 сыллаахха Саха сиригэр Арассыыйа успуордун ааҕыныстыбатын кэллиэгийэтэ ыытыллыбыта. Дойду успуордун салайааччыта, аатырбыт хоккеист Вячеслав Фетисов салалтатынан успуорт саҥа хайысхаларын дойдуга сайыннарыы, ханнык көрүҥнэри аттарын туруоруу туһунан киэҥ хабааннаах кэпсэтии буолбута. Онно успуорт испэсэлиистэрэ, “Сахаада-успуорт” көхтөөх кыттыыны ылбыттара. В.А.Фетисов саха төрүт көрүҥнэрин уратыларын бэлиэтээбитэ биһиги омукпут. , Кэллиэгийэ түмүгүнэн саха успуордун үс көрүҥэ Арассыыйаҕа реестригэр киирбиттэрэ. Ол кэмҥэ дойду төрүт көрүҥнэрин ахсааныгар киирбит биэс көрүҥтэн үһэ Саха сириттэн төрүттээҕэ – хапсаҕай, мас тардыһыыта уонна атах оонньуута. Бу маны туруулаһыыга оччотооҕу СӨ спордун кэмитиэтин салайааччытын Михаил Дмитриевич Гуляев оруола улахан.
2010 сыл ахсынньы 24 күнүгэр өр кэмнээх киирсии, туруорсуу кэнниттэн дьэ кэмниэ-кэнэҕэс хапсаҕай бэйэтэ туспа федерацияланарыгар үөһэттэн көҥүл бэриллибитэ. Тэрээһин мунньах ыытыллан, хапсаҕай уопсастыбаннай тэрилтэтин салайар-муоһалыыр кыаҕы “КолМи” массыына атыылыыр тэрилтэ салайааччытыгар Николай Иннокентьевич Румянцевка сүктэрбиттэрэ, онтон бу хамсааһыны 90-с сыллартан 15 сыл устата хапсаҕайы сөргүтүүгэ күүскэ үлэлээн кэлбит Алексей Егорович Мостаховка бу күнтэн ыла салҕыы толорооччу дириэктэр солотун туттарбыттара. Кинилэргэ биллэр суруналыыс уонна кэмэнтээтэр Александр Васильевич Васильев-Көрдүгэн кыттыһан, аҕыйах сыл иһигэр хапсаҕайы Саха сирин биир бастыҥ көрүҥэ оҥорбуттарын саха дьоно бары билэ-истэ сылдьар. Онон хапсаҕай бүгүҥҥү таһымҥа тиийэн кэлбитигэр кинилэр өҥөлөрө тугунан да кэмнэммэт. Бу туһунан Г.Бечеряков олус сөпкө этэр:
Хапсаҕай саҥалыы тыыннанан өрөспүүбүлүкэҕэ тарҕаныытыгар Алексей Мостахов уонна Александр Васильев-Көрдүгэн улахан өҥөлөөхтөр. Кинилэр хапсаҕай туһа диэн эт атахтара элэйиэр диэри сүүрбүттэрэ-көппүттэрэ, үгүс сыраларын биэрбиттэрэ.
Ол эрээри “Хапсаҕай энтузиастар көмөлөрүнэн сайынна” дииртэн эмиэ туттунабын.
Манна салгыы өссө эбэн этиэххэ сөп: Хапсаҕай кэнники 15 сыллаах сайдыытыгар үп-харчы, тэрээһин өттүнэн үгүс үлэни оҥорбут, сүрүн таһаҕаһы сүкпүт Манчаары Баһылай Өрөспүүбүлүкэтээҕи киинин салалтата, анаан тэриллибит хапсаҕай салаатыгар таһаарыылаахтык үлэлээбит Николай Чукров, Андриан Захаров, Федерация салайааччыта Николай Румянцев, кини солбуйааччылара-көмөлөһөөччүлэрэ Петр Юмшанов, Андрей Румянцев, Прокопий Рахлеев, Андрей Кузьмин, Дмитрий Федотов, Рихард Барабанов, Александр Румин, о.д.а. кылааттара улахан.
Устуоруйаны биирдиилээн дьон – лиичинэстэр – оҥороллорун холобура элбэх, биһиги да олохпутугар баар түгэннэртэн кыбыстыбакка, оннук сүдү кылааты киллэрбит дьоммутун тыыннаахтарыгар ааттарын ааттаан, ытыктыырбыт булгуччулаах. Бу дьон ылсыбатахтара буоллар, сорох көҥүл тустууну өрө тутааччылар этэллэринии, хапсаҕайбыт ыһыах оонньуутунан ааттанан, сылга биирдэ эрэ буолан ааһар көр-нар көстүүтүн быһыытытнан, муҥутаан хапсаҕай уйатынан аатырар Үөһээ Бүлүүгэ эрэ сайдыбыт буолуон сөбө.
Онтон 2010 сыллаахха алтынньы ыйга бырааттыы Казахстан киин куоратыгар Астанаҕа Манчаары Баһылай аатынан саха төрүт көрүҥнэрин сайыннарар Өрөспүүбүлүкэтээҕи Киин дириэктэрэ Иннокентий Юрьевич Григорьев көҕүлээһининэн оччотооҕу Аан дойдутааҕы тустуу тэрилтэтин (ФИЛА) салайааччы Рафаэль Мартинетти уонна Саха норуотун төрүт оонньууларын уонна көрүҥнэрин “Сахаада-спорт” Ассоциацията хапсаҕай тустууну ФИЛА иһигэр ылар туһунан дуогабарга илии баттаспыттара. Ону тэҥэ казах куреш диэн курдаһан тустууга аан дойду V чемпионатын чэрчитинэн биһиги хапсаҕайбыт устуоруйатыгар аан бастакытын норуоттар ыккардыларынааҕы маҥнайгы турнир ыытыллыбыта. Бу саха хапсаҕайа аан бастакытын дойдутун таһыгар дорҕоонноохтук ааттаммыт түгэнэ этэ.
Манчаары Баһылай киинин салалтата, хапсаҕай энтузиастара бу бастакы табыллыбыт хардыылартан кынаттанан, саха төрүт тустуутун Арассыыйаҕа, ону ааһан атын да дойдуларга билиһиннэрэргэ туруммуттара. Ол курдук, 2011 сылга хапсаҕайга кэнтиниэннэр чемпионаттара ыытыллыбыттара – Европа чемпионата ыам ыйыгар Литваҕа, Шяуляй куоракка II Европатааҕы оонньуулар чэрчилэринэн уонна Азия чемпионата ахсынньыга Индия Пуна куоратыгар. Бу туһунан күүстээх сырдатыы барбыта, биһиги тустуубутун араас омуктар улаханнык сэҥээрбиттэрэ. Онтон 2012 сыл муус устарыгар Бразилия Сан-Паулу куоратыгар оскуола саастаах уолаттарга (кадеттарга) аан дойду чемпионата ыытыллыбыта. Ол кэннэ аны 2013 сыл балаҕан ыйыгар Кытай Гансу провинциятыгар Аксай куоратыгар Азия чемпионатын тэрийбиппит. Бу тэрээһиннэр барылара ол саҕанааҕы Саха Өрөспүүбүлүкэтин успуордун судаарыстыбаннай кэмитиэтин көмөтүнэн Манчаары Баһылай киинин үлэһиттэринэн ыытыллыбыттара.
Итиннэ барытыгар мин быһаччы кыттыбытым. Р.Мартинеттини кытта Казахстаҥҥа, Латвияҕа, Литваҕа көрсөн, интервью ылаттаабытым, Н.Лаловиһы кытта биэстэ – Москубаҕа, Мароккоҕа, АХШ-ка, Турцияҕа уонна Дьокуускайга – сирэй-сирэйгэ утарыта олорон кэпсэтэн, эмиэ интервью ылбыт Саха сириттэн соҕотох мин буолабын.
Бэлиэтээн эттэххэ, бу аан дойду араас муннуктарыгар буолбут күрэхтэһиилэри биһиги өрөспүүбүлүкэбит өттүттэн улахан үбүлээһинэ суох, атын норуоттар ыккардыларынааҕы тэрээһиннэргэ “мэҥэстэммит” кыттарбыт. Ити кэмҥэ эмиэ оруобуна мас тардыһыыбыт тахсан эрэрэ, онон икки саха көрүҥүн тэҥинэн аан дойдуга таһаарарга кыах кэмчи буолбута. Дьиҥэр, ол саҕана син үп-харчы баар кэмнэрэ этэ, ол да буоллар уопсай сүбэнэн хапсаҕайы сүнньүнэн дойдубут иһигэр сайыннарыыга болҕомто уурарарга быһаарыллыбыта.
— … хапсаҕай, хаһан үөскүөҕүттэн ыла единоборство, ол эбэтэр биир бииргэ эрэ киирсии көрүҥэ. Ону хомуур гынан “тупсарар” наадата суох уонна маннык тэрээһиннэр хаарыаннаах төрүт көрүҥмүтүн суолтатын көрүнньүк көр-нар таһымыгар түһэрэллэр. … Тоҕо социальнай ситимтэн түспэт араас “персонажтар”, бэйэ-бэйэлэрин ыҥырса-ыҥырса, хапсаҕайдаспыта буоллаҕа буолан биһиги ытык көрүҥмүт дириҥ философиятын туора сотон таһааралларый? Маннык шоулар соруктара биир – улахан тэрээһиннэргэ ол-бу саарбах “изюминкаларынан” дьону угуйан харчы киллэринэр ньыма.
Геннадий Петрович бу этиилэрин саха төрүт көрүҥнэрин сөбүлүүр, харыстыыр киһи сэҥээрэ аахпыт буолуохтаах. Кырдьык, биһиги төрүт хапсаҕайбыт аан дойду үрдүнэн баар 250-тан тахса араас омук тустууларыттан ойуччу турар көрүҥ буоларын тустуу испэсэлиистэрэ бэлиэтииллэр. Хапсаҕай быраабылата сүрдээх судургу, атын тустуулар курдук уустук сиэрэ-туома суох, бөҕөстөр кура, анал таҥаһа суох, биир бииргэ тусталлар. Онон араас күүркэтиилэр, арҕааҥҥы омуктары үтүктэн шоуга кубулутуу, хомуурунан хапсыһыы хапсаҕайбытыгар барсыбаттар. Хапсаҕай бэйэтин уратытын кэм-кэрдии ухханыгар сүтэрбэккэ илдьэ хаалара ирдэнэр.
Хаҥалас туох уратылаах уонна үтүөлээх буолан күрэхтэһиитигэр маннык “эксклюзивнай” ааты иҥэриннэ? … ханнык даҕаны кыахтаах спонсор хапсаҕай күрэхтэһиитин уонна быраабылатын талбытынан дьаһайыа суохтаах. Хапсаҕай ким даҕаны кэтэх баайа буолбатах, “мин тэрийэбин – онон дьаһайабын” диэн бириинсип адьас суох буолуохтаах.
Дьиҥэр, бары билэрбитинэн, “Хаҥалас хапсаҕайа” турниры бу улуус олохтоохторо бары күүс-көмө буолан, нэһилиэктэринэн бириис туруоран, бастаан муҥутуур кыайыылааҕы быһаарар күрэһи Эркээни хочотун бастыҥ бөҕөһө Илья Кондратьев кэриэһигэр анаан, кини оҕолоро кыттыһан саҕалаабыттара. 26 төгүл Покровскай куоракка ыытан, Саха сирин биир бастыҥ турнира оҥорбуттара, олохтоохтор мэлдьи киэн тутта тэрийэр, үгүс ахсааннаах ыалдьааччы – эдэриттэн эмэнигэр тиийэ мустар буолбуттара. Мин бэйэм бу күрэхтэһиигэ 2002 сылтан хас сыл аайы кэргэммин, кэлин оҕобун илдьэ тахсан, астына-дуоһуйа көрөрүм, турниры сырдатыыга репортажтары бэлэмниирим, хаартыскаҕа түһэрэн үйэтитэрим. Онтон бу кэнники сыллларга бүтүн улуус бүөбэйдээн үрдүк чыпчаалга таһаарбытын кэннэ Вячеслав Анатольевич Нестеров куоракка көһөрөн, аан дойдутааҕы статустаан биир өттүнэн көмөлөстө диэххэ сөп, онтон иккис өттүнэн – бүттүүн улуус айымньытын, киэн туттуутун тус бэйэтигэр иҥэринэн кэбистэ. Улуус салалтата, олохтоохторо итиннэ санаалара биир: “Хаҥалас хапсаҕайа” – биһиги киэн туттуубут, иитийэхтээн таһаарбыт күрэхтэһиибит. күрэхтэһиибит. Норуоттар ыккардыларынааҕы таһымнаммыта, биллэн турар, үчүгэй, ол гынан баран итинник ыстаатыстаах турниры тэрийэн ыытар сөптөөх баазабыт суох. Дойдутугар төннөрө ордук этэ”.
В.А.Нестеров хапсаҕайы өрө тарда сатыыра хайҕаллаах суол, ол гынан баран кини иннигэр дьон үлэлээн кэлбитин билиммэтэ хомолтолоох. Хапсаҕай устуоруйата киниттэн эрэ саҕаланан барар диир бүгүҥҥү күҥҥэ кыаллыбат. Итиннэ мин бэйэм санааларбын урут да эппитим, билигин да этиэҕим.
Хапсаҕай аан дойдуга тахсарыгар биһиги дойдубут иһигэр олохтоммут, Арассыыйа сокуоннарынан бигэргэммит Аан дойдутааҕы федерациялаах буолуохтаах. Ол иннинэ Бүтүн Арассыыйатааҕы хапсаҕай федерацията тэриллиэхтээх, онно 24-тэн итэҕэһэ суох эрэгийиэҥҥэ эмиэ федерациялар тэриллэн, эрэгийиэн иһинээҕи күрэхтэһиилэри ыытан, Арассыыйа успордун министиэристибэтигэр аккредиатцияны ааспыт буолуохтаахтар. Онтон Вячеслав Нестеров салайар федерациялара ити ирдэбиллэргэ эппиэттээбэттэр. Аан дойдутааҕы федерация кумааҕытынан Кыргызстаҥҥа олохтоммут. Онон биһиги дойдубут сокуонун быһыытынан, ити тэрилтэ ыытар күрэхтэһиилэригэр бөҕөстөр ситиһиилэрэ Арассыыйаҕа ааҕыллыбаттар, ол эбэтэр аан дойду чөмпүйэнээтинэн ааттаммыт күрэхтэһии кыайыылаахтарыгар Арассыыйа успуордун маастардарын, норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах маастардарын уонна успуорт үтүөлээх маастардарын ааттара иҥэриллэр кыахтара суох. Онон өрөспүүбүлүкэ салайааччылара, успуорт министэристибэтэ маны өйдүөхтэрин наада.
Биһиги наар кэтэнэ-манана сылдьар бөҕөстөрбүтүгэр холоотоххо, ыалдьыттарбыт кимиилээх киирсиилэринэн, тутуһартан-хабыһартан толлубаттарынан, киирсиини наар сытыырхата сатыылларынан мөккүөрэ суох ордуктар. Оттон дьиэҕэ-уокка уонна бэйэлээх бэйэ көрүҥэр кыайтарыы көрөөччү санаатын түһэрэр, ол түмүгэр хапсаҕайбыт суолтата эмиэ намтыыр.
Бу күрэхтэһиигэ анаан бэлэмнэнии, хамаанданы талыы, аттаран туруоруу суох. Аан дойду таһымнаах күрэхтэһиигэ сүүмэрдэммит, анаан бэлэмнэммит, сбору ааспыт, анаммыт тренердэрдээх хамаанда киирсиэхтээх. Өрөспүүбүлүкэ иһинээҕи турнир курдук ким баҕарбыт, харчы төлүү-төлүү киирсиэ суохтаах. Саха сирин чиэһин, хапсаҕайбыт аатын-суолун харыстыахтаахпыт, сөптөөх маастарыстыбаҕа тиийэ илик, бэлэмэ суох бөҕөтөрдөөх киирсэн, буор сирэйдэнэрбит кыбыстыыта бэрт, Сахабыт сирин аатын түһэн биэрэрбит хомололоох.
Урут атын сиргэ хапсаҕайы көрдөрө, киирсэ барарга анаан бэлэмнэнэн, хамаанданы талан барар этибит. Ити чааһыгар А.Е. Мостахов күүскэ үлэлиирэ. Холобур, кини хапсаҕайы манна ыытыллар аан дойду таһымнаах турнирдарга – Коркиҥҥа, Роман Дмитриевка – эрдэттэн бэлэмнээн, омук хамаандаларын кытта эрдэттэн кэпсэтэн, кинилэргэ быраабыланы, видеолары ыыталаан билиһиннэрэрэ, манна кэллэхтэринэ семинар ыытан практикаҕа көрдөрөрө. Ол кэннэ тусталлара.
Били улуу нуучча суруйааччыта “Россияҕа икки иэдээн баар – суолларбыт уонна акаарыларбыт” диэбитигэр дылы, хапсаҕайы эмиэ икки иэдээн таҥнары тардар: быраабылабыт ситэтэ, чопчута суоҕа уонна бөҕөстөрбүт көҕө, кимиитэ суох тустуулара. Ити иккиһэ басткытыттан сиэттэрэн тахсар итэҕэстэрбит.
Мин бүтүн үйэ чиэппэрин устата хапсаҕайы сыныйа көрөн, үөрэтэн, сыһыаннаах дьону кытта кэпсэтэн, өр кэмҥэ аҕа табаарыһым Алексей Мостаховы кытта чугастык алтыһан, 2012 с. доҕорум Григорий Попову кытта хапсаҕай быраабылатын оҥорууга үлэлэһэн син удумаҕалатабын дии саныыбын.
Кырдьык, биһиги бөҕөстөрбүт билиҥҥи быраабылаҕа үөрэнэн хаалан, бэрт наҕыллык тусталлар. Барыллаан хапсыһыыларга 4, финал аҥаарыгар – 8, финалга 10 мүнүүтэ бириэмэ – бу олус элбэх. Биһиги көрөрбүтүнэн, хапсаҕайдьыттар бастаан судьуйа утарылаһааччыларыгар сэрэтии биэрэрин кэтэһэ сылдьаллар, онтон ол сэрэтиинэн баал сурунан баран, аны онтуларын харыстаан бүтэй көмүскэниигэ бүгэллэр, эбэтэр олох да аһаҕастык куота сылдьаллар. Үгүс хапсаҕайы сэҥээрээччилэр бу сэрэтиинэн кыайсыыны төрүт ылымматтар. Көҕө суох тустар буоллахтарына, биирдэрин эбэтэр иккиэннэрин устан кэбиһиэххэ сөп. Уонна хапсыһыыны 8-10 мүнүүтэ гынар туһата суох – биһиги дьоммут 7-9 мүнүүтэ кэтэсиһэ эбэтэр ылбыт баалларын харыстыы сатыы сылдьан баран, бүтэһик мүнүүтэҕэ хамсаммыта буолаллар. Онтон атын сиртэн кэлбит бөҕөстөр кэтэһэ сатаабакка, хара маҥнайгыттан кимилээхтик киирсэллэр уонна кыайаллар. Маннык балаһыанньаны аан бастаан өрөспүүбүлүкэ иһинээҕи күрэхтэһиилэргэ киллэрэн, кэтээн көрүөххэ. Уларытыы хапсыһыыны тэтимирдэр дуу, суох дуу диэн.
Хапсаҕайы аан дойду таһымыгар таһаара сатыыр буоллахпытына, туох ханнык иннинэ ЮНЕСКО билиниитин ыларга кыһаныахтаахпыт. Бары билэрбит курдук, олоҥхобут сахалар төрүт культурабыт быстыспат ситимин быһыытынан бу аан дойдутааҕы үрдүкү холбоһугунан билиниллэн сылдьар. Хапсаҕайбытын, атын даҕаны төрүт көрүҥнэрбитин эмиэ киллэрэргэ кыһаныаххайыҥ. Оччотугар, кэнэҕэһин, кинилэр ааттара-суоллара уонна быраабылалара хайдах баарынан аан дойду историятыгар киирэн үйэ-саас тухары бигэргэниэхтэрэ. Онон, бастатан туран, хапсаҕайбытын бэйэбит испитигэр сааһылыах уонна тупсарыах тустаахпыт.
Саха сирин нэһилиэнньэтэ төһө да олох аҕыйах буоллар, киэҥ-куоҥ сири-уоту баһылаан олорорбутунан, аан дойду барыта ымсыырар үтүмэн сирбит баайынан, дьоммут-сэргэбит атын үгүс норуоттаах улахан дойдулартан хаалсыбаттык олох-дьаһах, үөрэх, култуура, ноурот аймыньыта, киинэ урамньыта, күрэс, о.д.а. эйгэлэргэ аан дойдуга биллэбит. Ону таһынан үйэлээх Олоҥхобут, Ытык Өлүөнэ Эбэбит туруук хайалара бэлиэр ЮНЕСКО аан дойдутааҕы кылаан айымньыларын тиһигэр киирбиттэрэ, “Азия оҕолоро” оонньуубут, мас тардыһыытыгар аан дойду чөмпүйэнээтэ эмиэ ити тэрилтэ патронатынан туһаммыттара. ЮНЕСКО салайааччылара хаста да Саха сиригэр кэлэ сылдьыбыттара. Онон мас тардыһыыбытын бастатан туран ЮНЕСКО харааннаһыныгар киллэриэхтээхпит. Тоҕо диэтэххэ бу аан дойдуга собус-соҕотох утарыта киирсии көрүҥэ – киниэхэ майгынныыр норуот оонньуулара үгүс омуктарга урут баар буола сылдьыбыттар даҕаны, онтулара сорохторго толору умнуллан, атыттарга үһүйээн эрэ быһыытынан ордон хаалбыт. Ханнык баҕарар омук киһитэ былыыр-былыр сиргэ сытар маһы ылан баран, доҕорун кытта онтукайдарын былдьаһан, күүстэрин холостохторо. Ону арай сахалар эрэ бу дьиҥнээх аан дойдутааҕы көрүҥү үйэлэри уҥуордаан илдьэ кэлэн, ХХ үйэ бүтүүтүгэр саҥалыы тыыннаан, тэбилик маһы уларытан. быраабыла олохтоон, аналлаах таҥас киллэрэн аан дойдутааҕы бары ирдэбиллэргэ толору сөп түбэһэр успуорт көрүҥэ оҥорон, билигин Сир Ийэ биэс кэнтиниэнигэр 65 дойдуга Саха сиригэр үөскээбит мас тардыһыытыны билинэллэр, үлүһүйэн туран дьарыктаналлар. Ону тэҥэ хапсаҕайбыт эмиэ аан дойду билиниитин ылыаҕын сөп.
Хапсаҕайы сырдатааччыларбыт тыллара-өстөрө татыма сөхтөрөр. Оҥоһуллар албастары наар нууччалыы эрэ этэллэр, ол быыһыгар “буруолуу сылдьар маастар…”, “заряженнай киирбит…”, “оо, кураж хаппыт”, “связката быстыбыт”, “былчыҥа тыга сылдьар” дэһэ-дэһэ чыпчырыналлар. Оттон кураж диэн сахалыыта: уох, уоҕуруу (уоҕуран ылыы), кыдьыгырыы диэн суолталаах.
Төрүт тылбыт омук быһыытынан сүрүн уратыбыт уонна туохха да бэриллибэт баайбыт буоларынан, сытыы ирдэбил күн ахсын туруохтаах. Көрдөрөр-иһитиннэрэр эйгэҕэ, ол эбэтэр хаһыакка, араадьыйаҕа, тэлэбиидэнньэҕэ үлэлиир дьоҥҥо ирдэбил ордук кытаанах буолуохтаах.
Олунньуга эрэ “күүрээннээх” тэрээһиннэр кэннилэриттэн эһиилгэ диэри уһун уоскулаҥ. Оттон тылы сыччах мунньахтарынан уонна сэминээрдэринэн эрэ харыстаабаккын.
Успуорду сэҥээрээччилэр истэ-билэ сылдьаллар буолуохтаах – СӨ Бырабыыталыстыбатын иһинэн тэриллибит Тиэрмин хамыыһыйата саха тылын харыстыырга, хараанныырга ситимнээх үлэни ыыппыта төрдүс сылыгар барда. Бу үлэ Геннадий Петрович этэрин курдук “мунньахтарынан, сэминээрдэринэн ” муҥурдаммат – тиэрминнэри сааһылыырга, сорохторго сөп түбэһэр баар тыллартан булан ыларга, уонна оттон бүтэр уһугар, сахалыы дьүөрэлэһэр тыл суох буоллаҕына, саҥа тиэрмини айан таһаарыы – бу онньуу, көр буолбатах, бу хара үлэ. Тиэрмин хамыыһыйатын чилиэннэрэ уулуссаттан хомуллан кэлбит дьон буолбатахтар – улахан аҥаара саха тылын үөрэхтээхтэрэ, ХИФУ уонна Гуманитарнай чинчийии институтун тиэрмини үөрэтиигэ идэтийбит испэсэлиистэрэ, икки тылынан тэҥинэн суруйар-иһитиннэрэр-кэпсиир биллэр суруналыыстар, уопсастыбанньыктар бааллар. Хамыыһыйаны бу хайысхаҕа ис сүрэҕиттэн ылсан үлэлэһэ сылдьар, саха тылын эмиэ лаппа билэр бырабыыталыстыба бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Васильевич Местников салайар, кини солбуйааччыта – лоп-курдук 30 сыл анараа өттүгэ Саха тылын-суругун күнүн олохтоспут, бырабыыталыстыбаҕа тыл сайдыытын даьырктанар Римма Романовна Жиркова. Бу үс сыл устата үтүмэн үгүс үлэ оҥоһулунна. Сорох саҥа киирбит тыллар тутатына олоххо киирэн, күннээҕи олохпутугар туһаныллар буолан бараллар. Манна иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэ – хаһыаттар, сурунааллар, “Саха” НКИК үлэһиттэрин өҥөлөрө улахан. Онтон сорох тыллар кэмнэрэ кэлэ илик эбэтэр чахчы саха дьоно-сэргэтэ ылыммат буолан биһирэммэтэҕинэ, дьон туттубатаҕына туох да куттал суох.
Ол курдук, ааспыт сылга Манчаары Баһылай аатынан саха төрүт көрүҥнэрин Өрөспүүбүлүкэтээҕи киинин дириэктэрэ, Ил Түмэн дьокутаата Геннадий Анатольевич Васильев көҕүлээһининэн, успуорт суруналыыстарын уонна испэсэлиистэрин кытта бииргэ үлэлээн, 500-чэ успуорт тиэрминин чопчулаан, сороҕун тылбаастаан, сороҕун саҥа тылларынан солбуйан, иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэ үлэһиттэригэр анаан, кылгас тылдьыт оҥорбуппут. Онтубутун Тааттаҕа ыытыллыбыт Манчаары оонньууларын сырдатытыытыгар үлэлээбит суруналыыстар, кэмэнтээтэрдэр хото туттубуттара. Маны ордук эдэрдэрбит баһылаабыттара уонна билиҥҥэ дылы бэйэлэрин суруйууларыгар, кэмэнтээрийдэригэр туһана сылдьаллар. Онтон Геннадий Петрович ороһуйар, сүөргүлүү истэр нууччалыы тартарыылаах “буруолуу сылдьар маастар…”, “заряженнай киирбит…”, “оо, кураж хаппыт”, “связката быстыбыт”, “былчыҥа тыга сылдьар” дэһэ-дэһэ чыпчырынар кэпсээннэрин биһиги орто уонна аҕа саастаах сырдатааччыларбытыттан истибит буолуон сөп.
Манна биири бэлиэтиир тоҕоостоох. Тиэрмиҥҥэ хамыыһыйа үлэтин бастатан туран сэбиэскэй оскуолаҕа үөрэммит аҕам саастаах дьон – саха норуотун бэйиэтиттэн саҕалаан учууталларга, быраабы харыстыыр идэлээх дьоҥҥо тиийэ, нуучча тылыттан киирэн сахатытыллыбыт тыллары тыытымыахха диэччилэр – утараллар, төрдүттэн ылымматтар. Кинилэр санааларыгар, “Бэнидиэнньиккэ оскуола бибилэтиэкэтигэр научнай-практическай кэмпириэнсийэ оройуоннааҕы этаба стартаата” диэн толору сахалыы этии уонна манныгы уларыта сатыыр табыллыбат дииллэр.
Итинник этэр үөлээннээхтэрбэр Арассыыйа дьоруойа Андрей Григорьев-Тута Тыва салайааччытын кытта сэһэргэһэригэр эппитин санатыахпын баҕарабын: “Мин икки биир дойдулаах сахам уолаттарын кытта кэпсэтэрбин аттыбытыгар олорор тыва уола барытын кэриэтэ өйдүүр. Оттон өскө мин таспар икки тыва уола кэпсэтэ олорор буоллахтарына, мин тугу да өйдөөбөппүн”. Дьэ бу баар, биһиги, аныгы кэм сахалара, сахатыллыбыт нуучча тылынан кэпсэтэбит, били ааспыт үйэлэргэ Арҕаа Аапырыкаҕа эбэтэр Соҕуруулуу-Илин Аасыйаҕа олохтоох омук дьоно кинилэри баттаан, көлөһүннээн олорор Аангылыйа тойотторун кытта пиджин-инглиш диэн оҥоһуу тылынан кэпсэтэллэрин курдук.
… хапсаҕайбыт атрибуттарыгар национальнай колорит диэн адьас суох. Көҥүл тустуу көбүөрэ, аныгылыы шортик, атахха кэтиллэр борцовка – бу барыта туох даҕаны өйдөбүлү биэрэ охсубат. Оттон ыалларбыт бүрээттэр, тувиннар, монголлар төрүт тустууларын ылан көрүҥ, таҥастарыттан-саптарыттан, хапсыһыы иннинээҕи ритуальнай үҥкүүлэриттэн – бу кинилэр национальнай тустуулара буолара тута өйдөнөр. Биһиги эмиэ тас атрибуттарга болҕомтобутун ууран, атын омуктарга хапсаҕайбыт тыынын тута биэрэр гына дьаһанарбыт ирдэнэр.
Биһиги хапсаҕайбыт эмиэ национальнай көрүҥмүт быһыытынан, хайаан даҕаны ураты силиктээх буолуохтаах. Манна даҕатан эттэххэ, сиэр-туом – ритуал (алгыс, уоту аһатыы уо.д.а, оттон сиэр-силик – церемония (күрэхтэһиини арыйыы, эҕэрдэ тылы этии уо.д.а) диэн суолталаахтар.
Доҕорум Бэчэрээкэп бу этиитигэр толору сөбүлэһэбин. Хапсаҕайы сэҥээрээччилэр өйдүүр буолуохтаахтар, 2021 сылга дылы, А.Е.Мостахов үлэлиир кэмигэр, судьуйаларбыт сахалыы таҥастаах тахсан хапсыһыылары дьүүллүүллэрэ. Онтон кини ыалдьыаҕыттан ыла бу үтүө үгэс улам умнуллан, судьуйаларбыт арҕааҥҥы омуктар “үрүҥ үрүттээх, үрүҥ ыстааннаах” таҥастарыгар көһөн хаалбыттар.
Аны, сорох хапсаҕайдьыттарбыт “хайп” диэн муоданы батыһан буоллаҕа, түһүлгэҕэ араастаан туттар-хаптар, далбаатанар, хаамар-сиимэр, тэбиэлэнэр-охсуоланар буолан эрэллэр. Хайп диэни судургутук быһаардахха, туохха эбэтэр кимиэхэ эмэ эбэтэр бэйэҕэ болҕомтону тарда сатаан омунуруу-төлөнүрүү. Маннык “уруһуйданыы” биһиги төрүт көрүҥнэрбитин киэргэппэт. Хапсаҕай көннөрү тустуу көрүҥэ эрэ буолбатах, үөһэ этиллибитин курдук саха культуратын маанылаах сорҕотунан буолар.
Ол курдук, кыайбыт түгэннэригэр араастаан хамнаналлара, сөмүйэлэрин чочоҥнотоллоро кинилэри киэргэппэт. Мусульманскай эйгэҕэ бу символ “Халлааҥҥа Аллахтан ураты атын таҥара суох” диэн суолталаах. Хапкаас бары тустууктара кыайдахтарына хайаан даҕаны ону тоһоҕолоон бэлиэтээн көрдөрөллөр. Оттон биһиги уолаттарбыт бу итэҕэли ылына охсубатахтара буолуо, ол аата “мин чулуубун, бастыҥмын, бастакыбын” диэн суолталаан көрдөрөн эрдэхтэрэ дуу…
Кырдьык, итинник бөрүкүтэ суох быһыы-майгы саха успуордугар олохтонон испитэ. Холобура, мас тардыһыытыгар биһиги эдэр мадьыныларбыт кыайан баран, утарылаһааччыларыгар саба нөрүйэн туран, тарбахтарынан ыйа-ыйа сирэйигэр кырыктаахтык хаһыытыыр түбэлтэлэрэ тахсаллара. Оннооҕор оскуола оҕолоругар оннук кэмэлдьи көстүтэлиирэ мэлдьэх буолбатах этэ. Итини утаран мин бэйэм ыстатыйаларбар хаста да суруйбутум, сорох дьорҕооттору, кинилэр тириэнэрдэрин кытта кэпсэтэлээбитим. Билигин итинник быһыы-майгы дэҥҥэ көстөр. Хапсаҕайга эмиэ итиниэхэ майгынныыр түбэлтэлэри судьуйа тохтотуохтаах, тириэнэрдэр сэмэлиэхтээхтэр, өйдөтөр үлэни ыытыахтаахтар. Биһиги төрүт көрүҥнэрбитигэр атын омук, атын итэҕэл омсолоох үгэстэрэ өтөн киирэллэрин тохтотуохха.
Билиҥҥитэ, бу көрүҥмүтүгэр көр-нар эрэ аҥардаах сыһыан олохсуйан эрэр. Хапсаҕай – омук быһыытынан баайбыт маанылаах сорҕото буоларын, онон киниэхэ харыстабыллаах, ытыктабыллаах сыһыан баар буолуохтааҕын бу көрүҥ федерациятын салалтата өйдүү, кыһамньытын уура илигэ көстөр. Ол даҕаны иһин, күрэхтэһиини арыйар сиэргэ-силиккэ дьоһумсуйа туттан тыл этэллэринэн эрэ үлэлэрэ муҥурданарын курдук ылыныллар. Хапсаҕай омукпут бүтүннүүтүн баайа буоларын быһыытынан, хайа даҕаны тойон эбэтэр тэрийээччи, быраабылатын санаатаҕын ахсын талбытынан уларытар-тэлэритэр моральнай бырааба суох.
Төрүт көрүҥнэрбит бука бары өбүгэлэрбит хаалларбыт үйэлээх үтүөкэн бэлэхтэринэн буолаллар. Кинилэри атын омук оонньууларыгар чугаһата сатаан араастаан уларыппакка-тэлэриппэккэ, харыстаан илдьэ сылдьыы уонна кэлэр көлүөнэлэрбитигэр чөл хаалларыы – биһиги ытык иэспит буоларын чыпчылҕан да түгэнигэр умнарбыт сатаммат.
Кэм-кэрдии хаамыытынан туох барыта сайдар, иннин диэки хаамар, үүнэр, уларыйар. Ол курдук, саха төрүт көрүҥнэрэ эмиэ саҥа суолланаллар.
Мас тардыһыытын билиҥҥи туругун туһунан бары билэ-истэ сылдьабыт. Онтон манна аахпыккыт курдук, хапсаҕайбыт эмиэ хаппахчыга хаайтаран хаалбакка, үөскээбит Сахатын сирин тас өттүгэр биллэр-көстөр буолбута ыраатта да, биллэр төрүөттэринэн күүскэ тарҕаммакка сылдьар. Ол, бастатан туран, үп-харчы тиийбэтиттэн. Мас тардыһыыбытын Олимпа чыпчаалыгар тиэрдэр соруктаахпыт диэн аан дойдуга биллэрбиппит ыраатта да, үбүлээһин кыайтарбат. Мас тардыһыытын Аан дойдутааҕы киинэ тэриллибитэ икки сыл буолла да, СӨ салалтатын өттүттэн күттүөннээх көмө көстүбэт. Онон хапсаҕай эмиэ маннык дьылҕаламмата буоллар диэн баҕалаахпын.
Манна биир түгэни чуолаан бэлиэтиибин. Төрүт көрүҥнэр – саха норуотун олоҕун, кини култууратын, үгэс буолбут сиэрин-туомун быстыспат сорҕото. Онон бу аныгы кэмҥэ балаҕаммытыгар хорҕотон сытыарбакка, аан дойдуга билиһиннэрэрбит булгуччулаах дии саныыбын. Онон Олоҥхобут, Оһуокайбыт, Ыһыахпыт, Хомуспут, Сахабыт быһаҕа аан дойдуга аатырбыт, үтүө сураҕырбыт кэмигэр “Мас тардыһыыбытыттан, хапсаҕайбытыттан көрө маттыбыт, омуктарга атыылаан бүттүбүт” диэн суланар, кэп туонар дьону өйдөөбөппүн. Аан дойдуга баар 1000-тан тахса (ол иһигэр 130-ча киэҥник тарҕаммыт) норуот тустууларыгар холоотоххо, биһиги хапсаҕайбыт судургутунан, ханнык да анал тэриллэрэ, таҥаһа суоҕунан испэсэлиистэргэ биһирэнэр, онон салҕыы сайдар чинчилээх. Манна быраабылатын ситэрэн-хоторон, чопчулаан, мөккүөрү үөскэтэр түгэннэрин суох гынарбыт ирдэнэр.
Владислав КОРОТОВ.