1976 сыллааҕы от ыйын 31 күнэ бүттүүн саха норуотугар улуу үөрүүнү, саха диэн аатынан киэн туттууну аҕалбыта.
Ханнык да омуна суох, сахалар тустарынан аан дойду аан бастаан 1972 с. сайыныгар, Германия Мюнхен куоратыгар буолбут Олимпийскай оонньууларга Роман Дмитриев чаҕылхай кыайыытынан сиэттэрэн билэр буолбута. Онтон түөрт сыл буолан баран, улуу Куоркуҥҥа уһуйуллубут үс саха уола эмиэ бэйэлэрин муус-хаар кыаһааннаах хотугу дойдуларын дорҕоонноохтук ааттаппыттара. Саха сирин ити кэмҥэ аан дойду алмааһынан-көмүһүнэн, Тымныы полюһунан, күндү түүлээҕинэн буолбакка, Роман Дмитриев, Павел Пинигин уонна Александр Иванов баһырхай ситиһиилэринэн билбитэ.Эппитим курдук, ол этэ Дьиҥнээх Өрөгөй! Бу ураты суолталаах тылы кэлин сэмэй да соҕус ситиһиилэргэ сыһыары тутан, дьиҥ ис суолтатын намыратан кэбиһээри гынныбыт.
Онтон ыла саха дьоно-сэргэтэ бу үс боотурдарбыт Өрөгөйдөрө хатыланарын эрэнэ күүтэн кэллибит. Сылтан сыл ол эрэлбит уота уҕарыйан иһэр. Көҥүл тустуубут сайдыытын, баараҕай тутуулар, үгүс элбэх тренер үлэтин туһунан этэбит, кэпсиибит, тустуу ис хоһооно, быраабылалара, сайдыытын тэтимэ уларыйбытын, онон үйэ аҥаарын анараа өттүгэр буолбуту бүгүҥҥү күнү кытта тэҥнии сатыыр оруна суоҕун дакаастыыбыт.
Бу улуу күнү бэлиэтиир күннэрбитигэр, атырдьах ыйын саҕаланыытыгар көҥүл тустууга Арассыыйа чөмпүйэнээтэ түмүктэннэ.
Тустууну кэтээн көрөр дьон билэллэринэн, дойду чөмпүйэнээтин кыһыл көмүc мэтээлин Саха сиригэр көрбөтөхпүт уон сыл буолла. Онон быйылгы курдук ураты сылга успуорду сэҥээрээччилэр бары сэмээр кэтэспиппит. Отуттан тахса бастыҥ бөҕөстөрбүт, Уһук Илин эрэгийиэнигэр бэйэлэрин көрдөрөн, бүттүүн дойду бастыыр иһин күрэхтэһиитигэр киирсэр кыахтаммыттар. Дьэ бу Дагестан (111 кыттааччы) кэнниттэн иккис улахан састааптаах (31) хамаандаттан ситиһии күүппүппүт баа буолбатах. Онтубут үс күннээх дьоһуннаах хапсыһыылар кэннилэриттэн сахалар хамаандабыт хаппытаана, Чурапчыттан төрборуонсаүүттэх Константин Капрынов 70 киилэҕэ боруонса мэтээлинэн дуоһуйарга тиийдибит. Дьиҥэр, бүгүҥҥү күннээххэ бу улахан ситиһии, ити үрдүк наҕарааданы былдьаһар хапсыһыыга чаҕылхайдык киирсэн, Костя Арассыыйа биир күүстээх тустуугун, аан дойду чөмпүйүөнэ Давид Баевы 7:2 ахсаанынан итэҕэтиилээхтик кыайда уонна дойду сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирэр быраабы ылла. Санаттахха, ааспыт сылга Капрынов үрүҥ көмүс мэтээллэммитэ, онтон Ньурба уола Александр Авелов боруонсаны ылбыта.
Ол да буоллар, бу соҕотох мэтээлбитинэн сахалар уопсай түмүккэ үһүс миэстэҕэ таҕыстыбыт. Манна даҕатан эттэххэ, үгүс кэтээн көрөөччүлэр сыанабылларынан, кэнники кэмҥэ Арассыыйа, ону ааһан Дьобуруопа чөмпүйэнээттэрэ Хапкааска бастыыр иһин күрэхтэһиилэргэ кубулуйан эрэллэр. Бу сырыыга, Одинцовоҕа Дагестан сүүмэрдэммит хамаандата уон ыйааһынтан тоҕуһугар чөмпүйүөннэннэ, бириискэ тиксибиттэрин ахсаанынан барыларын лаппа баһыйар – бу тустуу аныгы киинин бөҕөстөрө Ханты-Мансийскай, Москуба, атын да эрэгийиэннэр ааттарыттан ситиһиилээхтик тусталлар. Онтон кинилэри кытта өрүү күрэстэһэр Хотугу Осетия бөҕөстөрө биир да көмүскэ тиксибэтилэр.
Аан күҥҥэ Саха НКИК “Олох үөһүгэр” биэрии буолан ааста. Кыттааччылар чөмпүйэнээт түмүгүн ырытан баран, сүрүн биричиинэнэн үбүлээһин итэҕэһин ыйдылар. Ытыктыыр убайым Александр Иванов бэйэтэ оҕо сааһыттан хапсаҕайдаһан көҥүл тустууга уһуйуллубут силистэрин умнан, идэтинэн саха төрүт көрүҥнэригэр таала кырыыланар. Успуорт бүддьүөтүттэн көҥүл тустууга туһуланыахтаах харчыны мас тардыһыы, хапсаҕай ырыбыыллаһан, тустууну бу турукка тиэртилэр диэн санааны соҥнуур. Үбүлээһин хас биирдии көрүҥҥэ тус туһунан ыстатыйаларынан барарын, көҥүл тустуу харчытын мас-рестлиҥҥэ эбэтэр хапсаҕайга быраҕан биэрэр табыллыбатын умнубут бадахтаах. Успуорду таптааччылар бу маннык санааҕа киирэн, саха төрүт көрүҥнэрэ Олимпиадаҕа тиийиэхпитин харгыстыыллар диэн өйдөбүллэнэллэр.
Дьиҥэр, тустуубут сайдыыта бытаарбытыгар кэккэ биричиинэлэр бааллар. Бастатан туран, аан дойдутааҕы успуорт эйгэтигэр биллэр сылтаҕынан Арассыыйаны туоратыылара, биһини дойдубут күрэсчиттэрэ уонтан тахса сыл устата үрдүк таһымнаах күрэхтэһиилэртэн муустаах ураҕаһынан кыйдаммыттара.
Урукку кэмҥэ Олимпийскай оонньууларга бэлэмнээһиҥҥэ аналлаах судаарыстыба программата оҥоһуллан, саамай чулууларбыт ол тосхолго киирэн, аан дойду чыпчаал күрэхтэһиитигэр бэлэмнэнэллэрэ сылларынан тыырыллан наарданара, туһааннаах үп көрүллэрэ. Бу кэнники сылларга оннук тосхол оҥоһуллубат буолла. Олимпиецтар, сурдлимпиецтар, паралимпиецтар бэлэмнэиилэрэ тус бэйэлэригэр, кинилэр тириэньэрдэригэр, дьиэ кэргэттэригэр уонна төрөөбүт улуустарыгар сүктэрилиннэ. Биллэн турар, бу тустууга эмиэ улахан охсууну оҥордо, Олимпиада мэтээлигэр дураһыйыыбыт салгыҥҥа ыйанар дьылҕаланна.
Аны туран, бу АБДь буола турар, онон сибээстээн өрөспүүбүлүкэ, бүттүүн Арассыыйа бүддьүөттэригэр күчүмэҕэйдэр үөскээбиттэригэр, олох-дьаһах атын хайысхаларын курдук, успуорт үбүлээһинэ сарбылла, хааччахтана турар кэмигэр, бу биһиги эйгэбит үрдүкү салалтатыгар бэйэ бэйэни өйдөспөт, утарыта турсуу буолбутун бары истэ-билэ сылдьабыт. Инньэ гынан, успуорт салаа быһыытынан сайдыытыгар, ханнык да харгыстара суох иннин диэки хаамарыгар мэһэйдэр баар буолбуттара саарбаҕа суох. Бу туһунан мин өссө Саҥа дьыл саҕана этэн-суруйан турабын да, хомойуох иһин, ким да болҕомтоҕоҕо ылбатаҕа.
Онуоха эбии, бу кэнники сылларга тустуу Саха сиринээҕи федерациятын үлэтэ көстүбэт. Урукку курдук саха норуота сөбүлүүр, успуорт бастакы көрүҥүнэн билинэр көҥүл тустуубутун сүрүннүүр күүс баара-суоҕа биллибэт буолла.
Саха сиригэр 100-тэн тахса спорт көрүҥүнэн дьарыктаналлар. Онтон судаарыстыбаттан үбүлээһиҥҥэ ааспыт сылларга 15-кэ тиийэ успуорт олимпийскай уонна олимпийскайа суох көрүҥнэрин федерациялара киирсэллэр этэ. Уоннааҕы федерациялар араас граннартан үп ылыахтарын сөбө.
Быйыл тохсунньу 19 күнүгэр Арассыыйа успуордун министиэристибэтэ дойду эрэгийиэннэригэр успуорт базовай көрүҥнэрин испиэһэгин бигэргэппитэ. Ол курдук, 2027-2029 сылларга Саха сиригэр түөрт эрэ көрүҥ базовайынан ааттанна, ол аата федеральнай үбүлээһини ылыан сөп: олимпийскайдартан спортивнай тустуу уонна оҕунан ытыы, олимпийскайа суохтартан – мас тардыһыыта уонна кикбоксинг.
Онтон бу сыл бэс ыйын 24 күнүгэр Арассыыйа успуордун миниистирэ М.В.Дегтярев 524 №-дээх бирикээһигэр этиллэринэн, дойду эрэгийиэннэригэр көрүллэр успуорт базовай, булгуччулаах өйөбүлүнэн туһанар көрүҥнэрин испиэһэгин саҥардан биэрдэ. Ол курдук, сыл аҥаара анараа өттүгэр бигэргэммит түөрт көрүҥ больдоҕо кылгаабыт – 2027-2028 сс. (ол аата сэрэтии оҥоһуллубут диэххэ сөп). Итилэргэ өссө түөрт эбиллибит: арыый уһун болдьоххо – 2027-2030 сс.: олимпийскайдартан дзюдо, чэпчэки атлетика, буулдьанан ытыы уонна олимпийскайа суох бастыҥ көрүҥмүт – дуобат.
Эрдэ эппитим курдук, Саха сиригэр сүүстэн тахса успуорт көрүҥнэринэн дьарыктанабыт, эмиэ итиччэ ахсааннаах көрүҥнэр уопсастыбаннай тэриллиилэр – федерациялар, ассоциациялар, холбоһуктар бааллар. Олор бары СӨ физическэй култуураҕа уонна успуорка министиэристибэтигэр булгуччулаах аккредитацияны аастахтарына эрэ үлэлиир, дьону түмэн дьарыктыыр, официальнай күрэхтэһиилэри тэрийэн ыытар кыахтаналлар. Салгыы араас куонкурустарга кыттан, үбүлээһиҥҥэ грант ылыахтарын сөп. Онтон Арассыыйа уонна аан дойду таһымнаах успуорт федерациялара дойду успуордун министиэристибэтигэр тустаах аккредитацияны ааһаллар. Дьиктитэ диэн баара, биһиги өрөспүүбүлүкэбит спортивнай тустууга федерациябыт 2024 сылтан аккредитацияны ааһа илик. Ол аата Арассыыйа успуордун министиэристибэтиттэн үбүлээһини ылбат. Биир сэрэтии бэлиэтэ – тустууга Арассыыйа норуоттар ыккардыларынааҕы маастарын нуорматын толорбут бөҕөстөрбүтүгэр туһааннаах дастабырыанньаларын уонна бэлилэрин туттарбакка сылдьаллар, мантан инньэ атын да уустуктар үөскүөхтэрин сөп.
Убайдарбыт тусталларын саҕана Хапкаас бөҕөстөрүн кытта тэҥҥэ киирсэллэрэ, ханнык эрэ өттүнэн баһыйар да кэмнэрэ бааллара. Кэнники 10-20 да сылларга саха тустууга оскуолатын билинэллэрэ, онно ураты өҥөлөөх олимпиецтарбыт, Арассыыйа, аан дойду таһымыгар биллэр бөҕөстөрбүт саарбахтаппаттара. Дьокуускайга хаста да дойду чөмпүйэнээттэрэ, бэл диэтэр Аан дойду Куубага курдук сүдү күрэхтэһии ыытыллыбыттара.
Аҕыйах сыллааҕыта дойду биир бастыҥ успуорка эрэгийиэнинэн ааҕыллар Саха сирэ тустуу аан дойдутааҕы эйгэтигэр үйэ аҥаардаах албан аата өлбөөдүйэн эрэр дуо, ама?
Ол тэҥинэн быйыл улуу Өрөгөйү бэлиэтээтибит. Араас түгэннэргэ дирбиэннээх-дарбааннаах бырааһынньыктары тэрийэр бэйэбит, саханы саха дэппит күммүтүн бэрт сэмэйдик көрүстүбүт. “Өрөгөй” успуорт дыбарыаһын тэлгэһэтигэр турар үс олимпиецтарбытыгар пааматынньыкка сибэкки ууруута буолбута. Ол кэннэ хата Чурапчыга Олимпиада-76 сэргэтин туруоран, дьон-сэргэ арыый да санаата көнньүөрдэ. Дьиҥэр, бу аны өтөрүнэн хатыланара биллибэт улуу ситиһии – бүттүүн саха норуотун өрөгөйө, үөрүүтэ, киэн туттуута этэ. Онон өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн тэрэһиннэр сыл устата ыытыллыахтаахтар этэ.
Билигин оскуола оҕолорун, ыччаттарбытын патриотизмҥа иитии туһунан үрдүк түрүбүүнэлэртэн үгүстүк этэбит. АБДь бара турарынан, дойдуга таптал туһунан өйдөбүлү аҥардас байыастар сэрии хонуутугар кыргыспыттарынан кээмэйдиир буоллубут. Биллэн турар, саха байыастара дьиҥнээх дьоруойдар, дойдуларыгар бэриниилээхтэрин, көмүскүүргэ бэлэмнэрин аан дойдуга көрдөрдүлэр. Ол гынан баран, ону тэҥэ биһиги үс бөҕөспүт Монреальга чаҕылхай ситиһиилэрэ эмиэ патриотизм үрдүкү көрдөрүүтүн чыпчаала буоларын умнууга хаалларбакка, ыччаттарбытыгар билиһиннэриэххэ.
Владислав КОРОТОВ.