Саха дьиҥнээх Далбар Хотуна, мындыр, ырааҕы өтө көрөр, биирдиилээн киһи уонна бүттүүн дойду айылгытын үөрэтэр-чинчийэр учуонайа, саха норуотун харыстыыр-хараанныыр үтүө киһибит, саха омугун суобаһа диэн ааттаммыт Ульяна Алексеевна Винокурова бу сирдээҕи олохтон соһуччу барбыта 40 хонно… Ити суоһар сонуну истиэхпиттэн кинини кытта бырастыылаһар тыллары суруйуохпун санаммытым да, олус чугастык, ыараханнык ылыммыт буоламмын, өр кэмҥэ санаабын сатаан сааһылаан, дириҥ хомолтобун кыайан суруйбакка сылдьыбытым…
Адьас соторутааҕыта кинилиин көрсө сылдьыбыт, истиник кэпсэппит курдук саныыбын…
Ульяна Алексеевнаны аан бастаан кини хаыакка суруйууларынан, кинигэлэринэн, 90- с сыллартан билсибитим. Кини саха норуотун уратытын бэлиэтиирэ, онтубутун саҥа үйэ ухханнаах дьалхааннарыгар хайдах чөл туруктаах хзалларарбыт туһунан суруйара. Кини урут мэнээк кэпсэммэт тиэмэлэргэ суруйара, ол курдук, холобур, хоту дойду ыччата тоҕо бэйэтигэр тиийинэрин туһунан кинигэтигэр бу уустук көстүүнү чинчийэн, үөрэтэн суруйбута.
Ол гынан баран өссө ол кэмнэртэн, 90-с сыллартан, кини олоҕун, айар-чичнчийэр үлэтин сүрүн хайысхатынан саха норуотун дьылҕата, бу күннэтэ уларыйа турар быыһык кэмҥэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин сайдар суолун, сырдык саҕахтарын ыйан биэрэрэ, инникигэ эрэли үөскэтэрэ… Саха сирэ бэйэтин суолун булунарыгар, дойду атын регионнарынааҕар бастакынан сүрүн сокуоннарын оҥосторугар, федеральнай киини кытта дуогабарынан сыһыаны олохтууругар Ульяна Алексеевна бэйэтин биир санаалаахтарыныын саамай көхтөөх уонна быһаарыылаах кыттыыны ылбыта.
Ол туһунан кини “Илин” сурунаал 1993-1994 сс. нүөмэригэр 8-10 сс. “От Декларации к реальности” диэн ыстатыйатыгар суруйбута:
“Носителем суверенитета и источником государственной власти в Республике Саха является ее многонациональный народ, который имеет право на самостоятельный выбор своего национально-государственного устройства на основе свободного волеизъявления. Декларация о государственном суверенитете от 27 сентября 1990 года объявила также право исключительной собственности на землю, ее недра, воды, леса, растительный и животный мир, воздушное пространство и континентальный шельф. В этом документе были заложены принципиальные положения экономических основ государственного суверенитета. С теми или иными вариациями подобные Декларации были приняты многими бывшими автономиями РСФСР и окрещены довольно пренебрежительно как ’’парад суверенитетов”, по пресловутому выражению Б.Н.Ельцина.
Стремление к политической и экономической самостоятельности народа Республики Саха привело к подписанию Федеративного договора о разграничении предметов ведения и полномочий между федеральными органами государственной власти и органами власти суверенных республик в составе Российской Федерации, а также Соглашения между Правительствами Российской Федерации и Республики Саха по экономическим вопросам. Эти документы представляют собой уникальный образец зарождения суверенного государства в недрах Российской империи и содержат ряд противоречивых положений, позволяющих направлять процесс становления суверенитета как в прогрессивном, так и в регрессивном направлении”.
Ульяна Алексеевна олох үгүс хайысхаларыгар олус дириҥ билиилээҕэ, дьон-норуот иннигэр дьиҥнээх трибун курдук киэҥ хабааннаахтык, чуолкайдык уонна дьоһуннаахтык тыл этэрэ.
Кинилиин чугастык Бүлүү өрүспүт киртийиитин кэнниттэн уопсастыбаннай хамсааһыннаргпа кыттыспытым кэннэ, 2018 сыллаахха билсибиппит. Онтон ыла Саха конгреһыгар бииргэ үлэлээбиппит, Саха сирин үгүс тыын боппуруостарыгар кэпсэтэрбит, сороҕор мөккүһэрбит, сүбэлэһэрбит уонна сөбүлэһэрбит.
Түөрт сыллааҕыта Уус Дьааҥыга кыра кыамталаах атомнай электростанцияны тутуохтаах “Русатом” ыҥырыытынан биир бөлөххө киирэн, Мурманскай уобаласка үйэ аҥаарыттан ордук кэмҥэ үлэлии турар Кольскай АЭСка бара сылдьыбыппыт. Ульяна Алексеевна ол иннигэр аҕай Москваҕа улахан мунньахха сылдьан кэлбитэ, онтон төннөөт, Санкт-Петербурга эмиэ билим тэрээһинигэр барыахтааҕа. Ол курдук кини биир сиргэ таба олорбот, кинини үгүс үрдүк таһымнаах конференцияларга, симпохзиумнарга ыҥыраллара, күүтэллэрэ. Онно барытыгар Ульяна Алексеевна тус санаата, сыанабыла, кини ылынара эбэтэр утарара улахан суолталаах, быһаарыылаах буолара.
Ульяна Алексеевна мэлдьи : “Биһиги, уопсастыбанньыктар, “сымнаҕас күүс” ньыматын туһаныахтаахпыт” диэн этэрэ – былаастары кытта аҥардас утарсыынан, бырачыаһынан тугу да быһаарбаккын, манна өйдөтүү, бэйэ санаатын тиэрдии, ылыннарыы ыытыллыахтааҕан бэлиэтиирэ. Ону сорохтор өйдөөбөттөрө, Ульяна Алексеевнаны хомуруйуох курдук буолаллара.
Эдьийбит булгуруйбат санаалааҕа, онтун тиһэҕэр дылы илдьэсылдьыбыта, онуук олохтон бардаҕа…
“Биһиги, сахалар… Туруулаһыы” кинигэтигэр миэхэ анаабыт тыллара олус долгуппуттара да, үөрдүбүттэрэ даҕаны: “Саха сирдьитигэр Владислав Петрович Коротовка – дьулуһар дьулууруҥ олоххо киирдин, төрөөбүт сирбит чөл туругун салгыы туруулаһан ис! Ульяна Витнокурова. 10.02.2023 с.”
Кырдьыга, мин итинник үрдүк сыанабылы күүппэтэҕим, алгыс курдук ылыммытым…
Быдан дьылларга быраһаай, Ульяна Алексеевна, ытык киһибит, саха норуотун ыраас суобаһа…
Дириҥ ытыктабылы уонна курус санаалары кытта Владислав КОРОТОВ.